Licht dat optelt
Lichtschade is cumulatief en onomkeerbaar. Wat verbleekt is, komt niet terug; er bestaat geen behandeling die kleur herstelt die door straling is afgebroken.
Bepalend is de som van sterkte en tijd. Een zwak licht dat jaren aan staat doet evenveel als fel licht gedurende korte tijd. Musea rekenen daarom met lux-uren en houden gevoelige zalen bewust donker, met tijdelijke belichting die alleen aangaat als er iemand is.
Vocht komt van beneden
De meeste schade aan historische wanden begint niet aan de voorkant maar erachter. Optrekkend vocht uit de fundering, doorslag door een buitenmuur of een lekkende goot brengt water in het metselwerk.
Dat water neemt zouten mee uit de mortel en de bodem. Waar het aan de oppervlakte verdampt, blijven die zouten achter en kristalliseren zij. De kristallen groeien vlak onder of in de verflaag en drukken die van binnenuit los, wat de karakteristieke schilfering geeft.
Schommelingen zijn erger dan waarden
Voor de meeste materialen is niet de hoogte van de luchtvochtigheid het probleem maar de verandering ervan. Hout, leer, gips en doek nemen vocht op en staan het weer af, en zetten daarbij uit en krimpen.
Een kamer die stabiel op zestig procent staat, doet minder schade dan een kamer die dagelijks tussen veertig en zeventig heen en weer gaat. Vandaar dat het aanzetten van verwarming in een lang onverwarmd gebouw vaak meer kapotmaakt dan de kou ooit deed.
Wat lucht en aanraking doen
Zwavelverbindingen uit rook en verkeer verkleuren loodhoudende pigmenten. Roet van kaarsen en haardvuur legt een grijze film neer die het contrast dooft, en die film bindt vervolgens vocht.
Aanraking voegt vet en zout toe. Op ooghoogte en op vensterbankhoogte zijn oude wanden daarom vaak duidelijk meer versleten, precies waar handen steunen. Bij tegelwerk is dat te reinigen, bij een fresco meestal niet.
Verval als informatie
Niet alle schade hoeft weg. Vervaagde partijen, oude reparaties en zelfs krassen vertellen hoe een gebouw is gebruikt, en restauratoren wegen dat tegenwoordig zwaar mee.
De hedendaagse praktijk richt zich daarom vooral op stabiliseren: de oorzaak van het vocht wegnemen, de hechting herstellen en het verdere verlies stoppen. Terugbrengen wat verdwenen is, gebeurt terughoudend, en zichtbaar onderscheiden van het origineel.
Wat u zelf kunt doen
Voor wie oude wanddecoratie in huis heeft, zit de winst in eenvoudige maatregelen. Hang niets tegen een koude buitenmuur zonder luchtruimte erachter, en houd gordijnen dicht op de uren dat de zon direct binnenvalt.
Verder telt vooral rust. Geen kachel die 's ochtends de kamer in een uur opstookt en 's nachts uitgaat, en geen luchtbevochtiger die met sprongen werkt. Een eenvoudige hygrometer aan de wand kost weinig en laat sneller zien wat er gebeurt dan welke inschatting ook.