Kalk, gips en haar
Stucwerk is een mengsel van kalk of gips met zand en water, waaraan vroeger dierenhaar werd toegevoegd om de massa bijeen te houden. Op een ondergrond van riet, latten of ruw metselwerk ontstaat zo een laag die te modelleren is zolang zij vochtig blijft.
De stukadoor werkt daarmee tegen de klok, net als de fresco-schilder. Kalkstuc bindt langzaam en laat lang bijwerken; gips bindt snel en is minder vergevend, maar levert scherper detail. De keuze tussen beide bepaalt hoe fijn het ornament kan worden.
Getrokken, gegoten of vrij gemodelleerd
Rechte lijsten worden getrokken: een metalen mal met het profiel wordt langs een geleider over de nog zachte specie gehaald, waardoor het profiel over de hele lengte ontstaat. Dat verklaart waarom kroonlijsten in oude huizen zo gelijkmatig doorlopen.
Herhalende versieringen, zoals rozetten of eierlijsten, komen uit een mal. Vrij werk, denk aan bloemslingers of figuren, wordt met de hand opgezet rond een armatuur van draad en spijkers. In één plafond komen alle drie de technieken naast elkaar voor.
Waarom zoveel wit
Wit stucwerk lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet. De reden is licht: een wit reliëf laat zijn eigen schaduwen het werk doen, zodat de vorm afleesbaar blijft zonder kleur.
Daarbij hoort ook een materiaalambitie. Fijn gepolijst kalkstuc, de stucco lustro, kan marmer benaderen in glans en koelte tegen een fractie van de kosten. Wie een gang in imitatiemarmer uitvoerde, kocht het aanzien van steen zonder de steen.
De rocaille als hoogtepunt
In de achttiende eeuw wordt het ornament los van de architectuur. De rocaille, met haar asymmetrische schelp- en golfvormen, kruipt over hoeken heen en trekt zich weinig aan van de rechte lijn eronder.
Dat is technisch hoogstandje en stellingname tegelijk. Waar de barok nog symmetrie en zwaarte zocht, viert de rococo de beweging. Wanden en plafonds vloeien in elkaar over, en de scheiding tussen beide verdwijnt achter het gemodelleerde loofwerk.
Wat u eraan ziet
Bij strijklicht verraadt stucwerk zijn geschiedenis. Krimpscheuren volgen de latten eronder, en waar ornament is bijgezet, verschilt de korrel van de omgeving.
Overschilderen is de grootste sluipmoordenaar. Elke laag verf vult het detail iets verder op, en na tien lagen is een scherp gesneden acanthusblad een zachte bult geworden. Restauratoren spreken dan van verdronken ornament, en het terugbrengen daarvan is nauwkeurig en traag werk.
Het vak vandaag
Ornamentstukadoors zijn zeldzaam geworden, maar het vak is niet verdwenen. Bij restauraties worden ontbrekende delen afgegoten van gave exemplaren elders in hetzelfde gebouw, zodat het profiel klopt.
Daarnaast bestaat er een levendige handel in kant-en-klare gipslijsten en rozetten. Die zijn goedkoop en snel aan te brengen, maar het verschil is zichtbaar: fabrieksornament heeft scherpe, overal gelijke randen, terwijl handwerk kleine afwijkingen vertoont waar het licht zich aan hecht.