Een werkplaats met een programma
De Wiener Werkstätte werd in 1903 opgericht door Josef Hoffmann en Koloman Moser, met financiële steun van de industrieel Fritz Waerndorfer. Het doel was ontwerp en uitvoering weer bij elkaar te brengen, naar Engels voorbeeld.
Anders dan Morris keerden de Weners zich niet af van de moderne vorm. Zij zochten strakke, geometrische ontwerpen: vierkanten, rasters, zwart-wit. De wand werd daarbij geen achtergrond maar een vlak dat even zorgvuldig werd getekend als een stoel of een bestekcassette.
Het huis als één opdracht
Die opvatting leidt tot het Gesamtkunstwerk: één ontwerper bepaalt alles, van de gevel tot de theelepel. Het Palais Stoclet in Brussel, tussen 1905 en 1911 gebouwd voor bankier Adolphe Stoclet, is daarvan het bekendste voorbeeld.
Hoffmann tekende het gebouw, de betimmering en het meubilair; de Werkstätte leverde het zilver, het textiel en het serviesgoed. De bewoners kochten dus geen huis met inrichting, maar één doorgevoerde gedachte waarin elk voorwerp op zijn plek stond.
Klimt aan de eetkamerwand
Voor de eetkamer ontwierp Gustav Klimt een fries dat de lange wanden vult: aan de ene kant een levensboom met een verwachtende figuur, aan de andere een omhelzend paar.
De uitvoering is geen schilderij maar mozaïek en inlegwerk, met marmer, glas, koraal en verguld metaal. Daarmee staat het werk in een oude traditie van wandmozaïek, maar het patroon is volstrekt eigen: spiralen die zich als ogen en krullen over het gouden vlak verspreiden.
Sierlijk of overheersend
Er is altijd kritiek geweest op deze manier van werken. Wie in een volledig ontworpen huis woont, mag niets meer toevoegen zonder het geheel te verstoren; de bewoner wordt bijna een onderdeel van het ontwerp.
De schrijver Adolf Loos, tijdgenoot en tegenstander, dreef dat op de spits in zijn spot met een man die zijn eigen huis niet meer uit kwam zonder de compositie te bederven. Het bezwaar is niet onterecht, en het verklaart waarom het totaalontwerp vooral bij bijzondere opdrachten bleef.
Wat ervan doorwerkt
De Werkstätte hield het tot 1932 vol en ging economisch ten onder; luxe handwerk overleefde de crisisjaren niet. Het idee werkte wel door.
De gedachte dat een interieur als geheel wordt ontworpen, met de wandafwerking als volwaardig onderdeel, keert terug bij het Bauhaus en in de naoorlogse architectuur. Ook de moderne opvatting dat een muur mag meedoen in plaats van neutraal te blijven, heeft hier een van haar wortels.
Het vierkant als handtekening
Het herkenbaarste kenmerk van de vroege Werkstätte is het vierkant, herhaald in rasters, in doorbroken metaal en in zwart-witte vlakverdelingen. Hoffmann kreeg er de bijnaam Quadratl-Hoffmann door.
Dat motief keerde terug op de wand: in betimmeringen, in tegelwerk en in de indeling van kastfronten. Waar Morris de natuur tot patroon maakte, kozen de Weners de geometrie, en juist die keuze maakte hun ontwerpen bruikbaar voor machinale productie — een mogelijkheid waar zij zelf overigens weinig gebruik van maakten.