Bezwaar tegen de machine
William Morris (1834-1896) zag in de industriële productie van zijn tijd niet alleen slechte kwaliteit maar ook slecht werk: eentonige arbeid die de maker niets opleverde dan loon.
Zijn antwoord was terugkeer naar het ambacht. In zijn bedrijf werd behang met de hand van houtblokken gedrukt en textiel geverfd met plantaardige stoffen als wede en meekrap, ook toen chemische kleurstoffen allang goedkoper waren. Dat maakte zijn producten duur, wat hem als socialist zichtbaar dwarszat.
Hoe zijn patronen werken
Morris' ontwerpen ogen los en natuurlijk, maar zij zijn strak geconstrueerd. Onder de bladeren ligt vrijwel altijd een dragend geraamte: een diagonaal net, een slingerende stengel of een spiegelas.
Daarbovenop werkte hij met meerdere lagen: een achtergrondmotief, een middenlaag en accenten. Doordat die lagen elk hun eigen ritme hebben, valt de herhaling het oog niet op. Wie een baan Willow Bough een tijd bekijkt, ziet pas laat waar het rapport zich sluit.
Trellis en het begin
Trellis uit 1862 was zijn eerste behangontwerp. Het toont rozen langs een houten latwerk, met vogels die door Philip Webb werden getekend: Morris vond zichzelf geen goede vogeltekenaar.
Het ontwerp verwijst naar de tuin van Red House, het huis dat Webb voor hem bouwde. Daarmee is het meteen kenmerkend voor zijn werk: niet een exotisch motief maar de eigen Engelse tuin, nauwkeurig bekeken en tot patroon gebracht.
De beweging eromheen
Arts and Crafts was geen stijl maar een houding: eerlijk materiaal, zichtbaar vakmanschap, en verzet tegen ornament dat iets anders voorwendt dan het is. Behang mocht dus geen marmer nadoen.
Die opvatting had gevolgen tot ver buiten Engeland. In Wenen, Duitsland en Scandinavië namen ontwerpers het idee over dat een interieur als geheel ontworpen moest worden, met de wand als onderdeel van dat geheel.
Waarom het nog hangt
Veel Morris-patronen zijn nooit uit productie geweest. Dat komt deels doordat de ontwerpen door hun opbouw goed schaalbaar zijn, en deels doordat zij in vrijwel elke kleurstelling overeind blijven.
Er zit ook een ironie in. Ontwerpen die uit weerzin tegen massaproductie ontstonden, worden nu machinaal in oplage gedrukt, en juist daardoor betaalbaar. Morris zou de bereikbaarheid hebben toegejuicht en de werkwijze hebben betreurd.
Waar zijn behang hangt
Morris' ontwerpen zijn te zien in Red House in Bexleyheath, in het William Morris Gallery in Londen en in verschillende Engelse huizen die door de National Trust worden beheerd.
Wie de originele drukken naast moderne herdrukken ziet, merkt het verschil in diepte. Handdruk legt de verf in een iets dikkere laag met minieme onregelmatigheden, waardoor het patroon ademt. Machinale druk is vlakker en regelmatiger, wat het motief scherper maakt maar ook killer. Beide zijn herkenbaar Morris; het materiaal vertelt het verschil.